HÜSEYİN TEVFİK PAŞA

Hüseyin Tevfik Paşa (1832-1901) Vidin’de doğmuş, genç yaşta İstanbul’a gelmiş ve Askerî Okul’da okumuştur. Burada, matematik derslerindeki kabiliyetiyle Cambridge Üniversitesi’nden mezun olmuş olan matematik hocası Tahir Paşa’nın dikkatini çekmiş ve Tahir Paşa kendisine özel dersler vermiştir. Tahsilini bitirdikten sonra Harbiye’ye cebir hocası olarak atanmış, Tahir Paşa ölünce onun matematik dersleri de Hüseyin Tevfik Paşa’ya kalmıştır. Harbiye’deki hocalığı devam ederken, Tophâne Deneyim ve Kontrol Komisyonu’na da getirilmiştir. 1868’de Paris’teki Mekteb-î Osmanî’ye müdür muavini olarak gönderilmiş ve bu arada balistik ve tüfek imalatı üzerine incelemelerde bulunmakla görevlendirilmiştir. Aynı zamanda matematik bilgisini geliştirmek için üniversiteye de devam etmiş ve Paris’te kaldığı iki sene süresince kimi makaleler yayımlamış ve ilmi toplantılara katılmıştır. Hüseyin Tevfik Paşa, 1872’de Amerika’daki bazı silah fabrikalarına ısmarlanan tüfeklerin imalatını ve şartnâmeye uyulup uyulmadığını kontrol etme göreviyle Amerika’ya gönderilmiştir. 1878 seneye kadar Amerika’da kalmış ve bu müddet içinde matematikle uğraşmıştır; Lineer Cebir isimli İngilizce kitabını bu sırada yazmış ve Argand’ın kompleks sayılarla alakalı kuramında ileri sürdüğü çarpımı üç boyutlu uzaya uygulamanın bir yolunu bulmuştur. Yapıtının önsözünde şöyle söylemektedir: “Bu kitapta incelenen lineer cebir, dünyanın Sir William Hamilton’a borçlu olduğu quaterniyonlara çok benzer. Lineer cebir, quaterniyonların bütün potansiyellerine sahiptir ve güçlüğü daha azdır. Quaterniyonlar üniversitelerde öğretilmektedir ve kabul görmüş bir bilgidir. Lineer cebirin de aynı kabülü görüp görmeyeceğini, hattâ quaterniyonların yerini alıp almayacağını şimdiden bilmiyorum”. Kendi sisteminin üstünlüğünü ise şöyle dile getirmiştir: “Quaterniyonların çarpımı, isim olarak dahi düzlem geometride ele alındığında, bizi üç boyutlu uzayda çalışmaya zorlamaktadır; oysa lineer cebirde sadece iki boyut ele alındığı vakit bir üçüncü boyutu düşünme vaziyetinde değiliz”. Hüseyin Tevfik Paşa’nın bu eseri çeviri değildir ve konuya özgün katkı yapması açısından çok ehemmiyetlidir. Tevfik Paşa’nın başka pek çok görevleri olmuş, Fransa ve Amerika’da kaldığı sıralarda Fransızca ve İngilizce’yi, bu dillerde kitap yazabilecek kadar iyi öğrenmiştir. Gazi Ahmed Muhtar Paşa ve Yusuf Ziya Paşa ile birlikte Cemiyet-i Tedrisiyye-i İslâmiye’nin ve Dârüşşafaka’nın kurucularındandır. Burada matematik dersleri vermiş, yeniden bu sıralarda arkadaşlarıyla çıkarttığı Mebâhis-i İlmiyye isimli aylık mecmuaya yazılar yazmıştır. Bu mecmuada yayımladığı yazıları arasında “Mahsûsât ve Gayr-ı Mahsûsât” isimli felsefî bir yazısı, ayrı olarak türev ve işlevler üzerine yazıları bulunur. Hüseyin Tevfik Paşa, her zaman devlet memuriyetiyle görevli olmasına karşın, matematik bilimlerle ilgilenmeye zaman ayırabilmiş, zengin bir kütüphane oluşturmuş, etrafındaki Sâlih Zekî gibi becerili gençlere, zaman ayırmış, periyodik yayınlarla entellektüel bir ortamın oluşmasına çaba sarf etmiştir.

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir